ഓൺലൈൻ വിപണിയുടെ (E-commerce) വളർച്ചയും കേരളത്തിലെ പ്രാദേശിക വ്യാപാരികളുടെ പ്രതിസന്ധിയും

ഓൺലൈൻ വിപണിയുടെ (E-commerce) അതിവേഗത്തിലുള്ള വളർച്ച ഇന്ന് കേരളത്തിലെ പ്രാദേശിക വ്യാപാരികളുടെയും പരമ്പരാഗത വിപണികളുടെയും നിലനിൽപ്പിന്മേൽ വലിയൊരു ചോദ്യചിഹ്നമായി മാറുകയും കനത്ത പൊതുജന സംവാദങ്ങൾക്ക് വഴിതുറക്കുകയും ചെയ്തിരിക്കുകയാണ്.

ഓൺലൈൻ വിപണിയുടെ വളർച്ചയും കേരളത്തിലെ പ്രാദേശിക വ്യാപാരികളുടെ പ്രതിസന്ധിയും

ആമസോൺ, ഫ്ലിപ്കാർട്ട് തുടങ്ങിയ വൻകിട ഇ-കോമേഴ്സ് പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളും, പത്തു മിനിറ്റിൽ സാധനങ്ങൾ വീട്ടിലെത്തിക്കുന്ന ക്വിക്ക് കോമേഴ്സ് (Quick Commerce) ആപ്പുകളും നമ്മുടെ നിത്യജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായതോടെയാണ് കേരളത്തിലെ പരമ്പരാഗത കച്ചവട മേഖല ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധി നേരിടാൻ തുടങ്ങിയത്. ഒരു വിഭാഗം ആളുകൾ ഇതിനെ ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന വലിയ ആശ്വാസമായും, മികച്ച ഉത്പന്നങ്ങൾ കുറഞ്ഞ വിലയ്ക്ക് വിരൽത്തുമ്പിൽ ലഭിക്കുന്ന സാങ്കേതിക പുരോഗതിയായും കാണുമ്പോൾ, മറുവിഭാഗം വാദിക്കുന്നത് വൻകിട കോർപ്പറേറ്റുകളുടെ ഈ കടന്നുകയറ്റം ലക്ഷക്കണക്കിന് ചെറുകിട വ്യാപാരികളുടെയും അവരുടെ ജീവനക്കാരുടെയും ഉപജീവനമാർഗ്ഗം തകർക്കുന്നു എന്നാണ്. കേരളം പോലെ ഉയർന്ന ഉപഭോഗ സംസ്കാരമുള്ള (Consumer State) ഒരു സംസ്ഥാനത്ത് ഈ ഡിജിറ്റൽ മാറ്റം വലിയ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക ചലനങ്ങളാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.

പ്രാദേശിക വിപണിയുടെ തകർച്ചയ്ക്ക് പിന്നിലെ പ്രായോഗിക വശങ്ങളിലേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ, ഓൺലൈൻ കമ്പനികൾ നൽകുന്ന ഭീമമായ ഡിസ്‌കൗണ്ടുകളോടും (Deep Discounting) ഓഫറുകളോടും മത്സരിക്കാൻ പീടികകൾക്കോ ചെറുകിട സൂപ്പർമാർക്കറ്റുകൾക്കോ കഴിയില്ലെന്നതാണ് യാഥാർത്ഥ്യം. വസ്ത്രങ്ങൾ, ഇലക്ട്രോണിക്സ് ഉപകരണങ്ങൾ, മൊബൈൽ ഫോണുകൾ എന്നിവ വാങ്ങാൻ ആളുകൾ കടകളിൽ നേരിട്ട് പോകുന്ന പ്രവണത വൻതോതിലാണ് കുറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. പലരും കടകളിൽ വന്ന് ഉത്പന്നങ്ങൾ കണ്ട് ബോധ്യപ്പെട്ട ശേഷം അത് കുറഞ്ഞ വിലയ്ക്ക് ഓൺലൈനിൽ ഓർഡർ ചെയ്യുന്ന ‘ഷോറൂമിംഗ്’ (Showrooming) രീതി കച്ചവടക്കാർക്ക് വലിയ തിരിച്ചടിയാണ്. വാടക, വൈദ്യുതി ബിൽ, ജീവനക്കാരുടെ ശമ്പളം, കനത്ത ജി.എസ്.ടി നികുതികൾ എന്നിവ നൽകി കച്ചവടം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയാതെ കേരളത്തിലെ പ്രധാന നഗരങ്ങളിലെപ്പോലും പല പ്രമുഖ കച്ചവട സ്ഥാപനങ്ങളും പൂട്ടിപ്പോകുന്ന അവസ്ഥയിലാണ്.

എന്നാൽ, ഈ വിപണി വിപ്ലവത്തിന്റെ മറ്റൊരു വശം പരിശോധിച്ചാൽ, ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് ഇത് നൽകുന്ന സൌകര്യങ്ങളും ലാഭവും തള്ളിക്കളയാൻ കഴിയില്ല. സമയലാഭവും, ഉത്പന്നങ്ങൾ ഇഷ്ടപ്പെട്ടില്ലെങ്കിൽ എളുപ്പത്തിൽ തിരികെ നൽകാനുള്ള (Easy Returns) സംവിധാനവും സാധാരണക്കാരെ ഓൺലൈൻ ഷോപ്പിംഗിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നു. കോവിഡ് ലോക്ക്ഡൗണുകൾക്ക് ശേഷമാണ് മലയാളികൾ ഡിജിറ്റൽ പേയ്മെന്റുകളിലേക്കും ഓൺലൈൻ വിപണിയിലേക്കും പൂർണ്ണമായി മാറിയത്. പ്രാദേശിക വ്യാപാരികൾ കാലത്തിനനുസരിച്ച് മാറണമെന്നും, വാട്സാപ്പ് കച്ചവടവും ഹോം ഡെലിവറിയും പോലുള്ള ഡിജിറ്റൽ സാധ്യതകൾ അവരും സ്വന്തമാക്കണമെന്നും സാമ്പത്തിക വിദഗ്ദ്ധർ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. എങ്കിലും, നമ്മുടെ നാട്ടിലെ പണം വൻകിട കമ്പനികൾ വഴി മറ്റ് സംസ്ഥാനങ്ങളിലേക്കും വിദേശങ്ങളിലേക്കും ഒഴുകിപ്പോകുന്നത് കേരളത്തിന്റെ ഗ്രാമീണ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ തളർത്തുമെന്ന വ്യാപാരി സംഘടനകളുടെ മുന്നറിയിപ്പ് അതീവ ഗൗരവമുള്ള ഒന്നാണ്.

പരമ്പരാഗത കച്ചവടത്തിൽ നിന്നും ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലേക്ക്

കേരളത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക അടിത്തറയിൽ ചെറുകിട വ്യാപാര മേഖലയ്ക്ക് വലിയൊരു പങ്കുണ്ട്. ഗൾഫ് പണത്തിന്റെ വരവോടെ സജീവമായ തുണിക്കടകളും, സ്വർണ്ണക്കടകളും, ചില്ലറ വില്പനശാലകളും സംസ്ഥാനത്തുടനീളം ലക്ഷക്കണക്കിന് കുടുംബങ്ങളുടെ ഉപജീവന മാർഗ്ഗമാണ്. പീടികകളിൽ നേരിട്ട് പോയി കച്ചവടക്കാരനുമായി സംസാരിച്ച് സാധനങ്ങൾ വാങ്ങുന്ന ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക സംസ്കാരം നമുക്കുണ്ടായിരുന്നു.

എന്നാൽ, സ്മാർട്ട്‌ഫോണുകളുടെയും കുറഞ്ഞ നിരക്കിലുള്ള 5G ഇന്റർനെറ്റിന്റെയും ലഭ്യത ഈ ശീലങ്ങളെ മാറ്റിമറിച്ചു. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ മെട്രോ നഗരങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിനിന്നിരുന്ന ഓൺലൈൻ ഡെലിവറികൾ ഇന്ന് കേരളത്തിലെ മലയോര ഗ്രാമങ്ങളിൽ പോലും സർവ്വസാധാരണമായി. ഇതിനൊപ്പം ഇൻസ്റ്റാഗ്രാം കച്ചവടങ്ങളും (D2C Brands), പ്രാദേശികമായ ക്വിക്ക് ഡെലിവറി ആപ്പുകളും സജീവമായതോടെ പരമ്പരാഗത വ്യാപാരികൾക്ക് വിപണിയിലെ തങ്ങളുടെ കുത്തക പൂർണ്ണമായി നഷ്ടപ്പെടുന്ന സാഹചര്യമാണ് ഉണ്ടായത്.

ഈ വിഷയത്തിന്റെ കാലിക പ്രസക്തി

ഈ വിഷയം കേവലം കച്ചവടക്കാരുടെ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല, മറിച്ച് കേരളത്തിന്റെ മൊത്തം സാമ്പത്തിക ഭദ്രതയെ ബാധിക്കുന്ന ഒന്നാണ്.

• തൊഴിൽ നഷ്ടം: കേരളത്തിൽ കൃഷി കഴിഞ്ഞാൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് തൊഴിൽ നൽകുന്ന മേഖലയാണ് കച്ചവടം. കടകൾ പൂട്ടുന്നത് വൻതോതിലുള്ള തൊഴിലില്ലായ്മയ്ക്ക് കാരണമാകും.

• റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് തകർച്ച: വ്യാപാര മേഖലയിലെ മാന്ദ്യം കാരണം കടമുറികൾക്ക് വാടകക്കാരെ കിട്ടാത്ത അവസ്ഥയുണ്ടാകുകയും ഇത് കെട്ടിട ഉടമകളെയും റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് മേഖലയെയും ബാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

• ബാങ്ക് വായ്പകളുടെ തിരിച്ചടവ്: കച്ചവടത്തിനായി ലക്ഷക്കണക്കിന് രൂപ ബാങ്ക് വായ്പയെടുത്ത വ്യാപാരികൾക്ക് ലാഭമില്ലാതാകുന്നതോടെ തിരിച്ചടവുകൾ മുടങ്ങുകയും അവരുടെ ക്രെഡിറ്റ് സ്കോറുകൾ താഴുകയും ചെയ്യുന്നു.

• സംസ്ഥാനത്തിന്റെ നികുതി വരുമാനം: പ്രാദേശിക കച്ചവടം കുറയുമ്പോൾ സംസ്ഥാന സർക്കാരിന് നേരിട്ട് ലഭിക്കേണ്ട ജി.എസ്.ടി നികുതി വിഹിതത്തിൽ കുറവുണ്ടാകാൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്ന് ധനകാര്യ വിദഗ്ദ്ധർ ഭയപ്പെടുന്നു.

പ്രാദേശിക വ്യാപാരികളെ സംരക്ഷിക്കാൻ കടുത്ത നടപടികൾ വേണമെന്ന് വാദിക്കുന്നവർ പറയുന്നത്

പരമ്പരാഗത വിപണിയെ നിലനിർത്താൻ അടിയന്തിരമായ സർക്കാർ ഇടപെടലുകൾ ആവശ്യമാണെന്നാണ് വ്യാപാരി സംഘടനകളുടെ പക്ഷം.

• ഓൺലൈൻ കമ്പനികൾക്ക് സെസ്സ് ഏർപ്പെടുത്തുക: വിദേശ നിക്ഷേപമുള്ള വലിയ ഓൺലൈൻ കമ്പനികളുടെ കടന്നുകയറ്റം നിയന്ത്രിക്കാൻ അവർക്ക് പ്രത്യേക നികുതിയോ സെസ്സോ ഏർപ്പെടുത്തുകയും ആ തുക പരമ്പരാഗത വ്യാപാരികളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുകയും വേണം.

• വിലനിയന്ത്രണ ചട്ടങ്ങൾ: വൻകിട കമ്പനികൾ വിപണി പിടിച്ചടക്കാൻ നടത്തുന്ന അതിരുകടന്ന വിലക്കുറവുകൾക്കും (Predatory Pricing) വ്യാജ ഓഫറുകൾക്കും കൃത്യമായ നിയമപരിധി നിശ്ചയിക്കണം.

• വ്യാപാര മേഖലയ്ക്ക് പലിശ സബ്‌സിഡി: വ്യവസായ മേഖലയ്ക്ക് നൽകുന്നതുപോലെ കുറഞ്ഞ പലിശനിരക്കിലുള്ള വായ്പകളും പലിശ സബ്‌സിഡികളും ചെറുകിട കച്ചവടക്കാർക്കും ലഭ്യമാക്കണം.

• പ്രാദേശിക ഓൺലൈൻ കൂട്ടായ്മകൾ: കേരള വ്യാപാരി വ്യവസായി ഏകോപന സമിതി പോലുള്ള സംഘടനകളുടെ നേതൃത്വത്തിൽ വ്യാപാരികൾക്കായി സ്വന്തമായി ഓൺലൈൻ ഡെലിവറി ആപ്പുകളും ശൃംഖലകളും ആരംഭിക്കണം.

ഓൺലൈൻ വിപണിയുടെ ഗുണങ്ങളും വിപണി സ്വാതന്ത്ര്യവും ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നവർ പറയുന്നത്

ഉപഭോക്താക്കളുടെ താല്പര്യങ്ങൾക്കും സാങ്കേതിക പുരോഗതിക്കുമാണ് പ്രാധാന്യം നൽകേണ്ടതെന്ന് മറുവിഭാഗം വാദിക്കുന്നു.

• ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണം: ഇടനിലക്കാരുടെ ചൂഷണമില്ലാതെ ഉത്പന്നങ്ങൾ നേരിട്ട് കുറഞ്ഞ വിലയ്ക്ക് വാങ്ങാൻ ഓൺലൈൻ വിപണി സഹായിക്കുന്നു. ഇത് സാധാരണക്കാരുടെ കുടുംബ ബഡ്ജറ്റിൽ ലാഭമുണ്ടാക്കുന്നുണ്ട്.

• വിശാലമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് (Variety): നാട്ടിലെ കടകളിൽ കിട്ടാത്ത അന്താരാഷ്ട്ര നിലവാരമുള്ള ബ്രാൻഡുകളും ഉത്പന്നങ്ങളും ഗ്രാമങ്ങളിലുള്ളവർക്ക് പോലും എളുപ്പത്തിൽ വാങ്ങാൻ ഇ-കോമേഴ്സ് വഴി സാധിക്കുന്നു.

• പുതിയ തൊഴിലവസരങ്ങൾ: ഓൺലൈൻ വിപണിയുടെ വളർച്ച വഴി ഡെലിവറി ബോയ്സ്, പാക്കേജിംഗ് ജീവനക്കാർ, ഡിജിറ്റൽ മാർക്കറ്റിംഗ് വിദഗ്ദ്ധർ എന്നിങ്ങനെ ലക്ഷക്കണക്കിന് യുവാക്കൾക്കാണ് ഇന്ന് പുതിയ തൊഴിൽ ലഭിക്കുന്നത്.

• പ്രാദേശിക ഉത്പന്നങ്ങളുടെ ആഗോള വിപണി: കേരളത്തിലെ വീട്ടമ്മമാർ ഉണ്ടാക്കുന്ന അച്ചാറുകൾ, പലഹാരങ്ങൾ, കൈത്തറി വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ ആമസോൺ വഴിയും ഇൻസ്റ്റാഗ്രാം വഴിയും ലോകമെമ്പാടും വിറ്റഴിക്കാൻ ചെറുകിട സംരംഭകർക്ക് ഇന്ന് സാധിക്കുന്നുണ്ട്.

ഇതിൽ ആർക്കൊക്കെയാണ് വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങളുള്ളത്?

• ഭരണകൂടം: വിപണിയിലെ ആരോഗ്യകരമായ മത്സരത്തെ തടയാൻ കഴിയില്ലെന്നും, എന്നാൽ കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെ ONDC (Open Network for Digital Commerce) പോലുള്ള പൊതു ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ വഴി ചെറുകിട വ്യാപാരികളെയും ഓൺലൈൻ വിപണിയുടെ ഭാഗമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നുണ്ടെന്നുമാണ് ഔദ്യോഗിക നിലപാട്.

• വ്യാപാരികൾ: തങ്ങൾ കൃത്യമായി ലൈസൻസ് ഫീസും നികുതിയും നൽകുമ്പോൾ, യാതൊരു നിബന്ധനകളുമില്ലാതെ ഓൺലൈൻ കമ്പനികൾ കച്ചവടം കൊണ്ടുപോകുന്നത് അസമത്വമാണെന്ന് ഇവർ ആരോപിക്കുന്നു.

• പൊതുജനങ്ങൾ: പ്രാദേശിക കടകളോട് താല്പര്യമുണ്ടെങ്കിലും മോശം കസ്റ്റമർ സർവീസും അമിതവിലയും കാരണം പലപ്പോഴും ഓൺലൈൻ ആപ്പുകളെ ആശ്രയിക്കാൻ നിർബന്ധിതരാകുന്നു എന്ന് ഒരു വിഭാഗം ഉപഭോക്താക്കൾ കരുതുന്നു.

ഓൺലൈൻ വിപണിയും കേരള വിപണിയും: അറിഞ്ഞിരിക്കേണ്ട വസ്തുതകൾ

• 🛒 ഇന്ത്യയിൽ ഇന്റർനെറ്റ് സാക്ഷരതയിലും സോഷ്യൽ മീഡിയ ഉപയോഗത്തിലും ഏറ്റവും മുൻപന്തിയിലുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് കേരളം.

• 📱 കേരളത്തിലെ മൊബൈൽ ഫോൺ വിപണിയുടെ പകുതിയിലധികവും നിലവിൽ ഓൺലൈൻ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ വഴിയാണ് നടക്കുന്നത്.

• 📦 ഉത്സവ സീസണുകളിലും (ഓണം, വിഷു, റംസാൻ, ക്രിസ്മസ്) വിവാഹ സീസണുകളിലും ഓൺലൈൻ കമ്പനികൾ നടത്തുന്ന പ്രത്യേക സെയിലുകൾ പ്രാദേശിക വിപണിയുടെ വരുമാനത്തെ വലിയ രീതിയിൽ ബാധിക്കുന്നുണ്ട്.

• 🤝 ഒ.എൻ.ഡി.സി (ONDC) എന്ന സർക്കാർ സംവിധാനം വഴി ചെറുകിട ഹോട്ടലുകൾക്കും കടകൾക്കും വലിയ കമ്മീഷനുകൾ ഇല്ലാതെ ഓൺലൈൻ ഓർഡറുകൾ സ്വീകരിക്കാൻ സാധിക്കും.

• 💳 ഡിജിറ്റൽ പേയ്മെന്റുകളുടെയും യു.പി.ഐ (UPI) ഇടപാടുകളുടെയും എണ്ണത്തിൽ കേരളം ദേശീയ ശരാശരിയേക്കാൾ വളരെ മുന്നിലാണ്.

പൊതുജനങ്ങൾക്കിടയിലെ ചില തെറ്റിദ്ധാരണകൾ

• തെറ്റിദ്ധാരണ: ഓൺലൈനിൽ കാണുന്ന എല്ലാ ഓഫറുകളും 100% ലാഭകരമാണ്, കടകളിൽ എപ്പോഴും വില കൂടുതലായിരിക്കും.

  • വസ്തുത: പല ഓൺലൈൻ കമ്പനികളും ഉത്പന്നങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ വില (MRP) കൂട്ടി കാണിച്ച ശേഷമാണ് വ്യാജമായ ഡിസ്‌കൗണ്ടുകൾ നൽകാറുള്ളത്. ചില സമയങ്ങളിൽ പ്രാദേശിക കടകളിൽ ഇതിലും കുറഞ്ഞ വിലയ്ക്ക് ഒറിജിനൽ ഉത്പന്നങ്ങൾ ലഭ്യമാകാറുണ്ട്.

• തെറ്റിദ്ധാരണ: ഓൺലൈൻ കച്ചവടം കാരണം കേരളത്തിലെ ചെറുകിട വ്യാപാരികൾ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകും.

  • വസ്തുത: ഗുണനിലവാരമുള്ള ഉത്പന്നങ്ങളും മികച്ച കസ്റ്റമർ സർവീസും ഹോം ഡെലിവറിയും നൽകുന്ന പല പരമ്പരാഗത കടകൾക്കും ഇപ്പോഴും വിശ്വസ്തരായ ഒരു വലിയ ഉപഭോക്തൃ ശൃംഖല നിലനിർത്താൻ സാധിക്കുന്നുണ്ട്.

ഭാവി എങ്ങനെ ആയിരിക്കാം ?

• ഏറ്റവും മികച്ച സാഹചര്യം: പ്രാദേശിക വ്യാപാരികൾ ഒ.എൻ.ഡി.സി പോലുള്ള ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ സ്വന്തമാക്കുകയും സ്വന്തമായി ഓൺലൈൻ സാന്നിധ്യം ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉപഭോക്താക്കൾ ഒരേസമയം ഓൺലൈൻ സൌകര്യങ്ങളും പ്രാദേശിക വിപണിയെയും ഒരുപോലെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു.

• ഏറ്റവും മോശം സാഹചര്യം: വൻകിട കുത്തകകൾ വിപണി പൂർണ്ണമായി കീഴടക്കുകയും മത്സരിക്കാൻ കഴിയാതെ ലക്ഷക്കണക്കിന് പ്രാദേശിക കടകൾ പൂട്ടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് സംസ്ഥാനത്ത് കടുത്ത സാമ്പത്തിക മാന്ദ്യത്തിനും വലിയ തോതിലുള്ള തൊഴിൽ നഷ്ടത്തിനും കാരണമാകുന്നു.

• ഏറ്റവും സാധ്യതയുള്ള സാഹചര്യം: ഇലക്ട്രോണിക്സ്, വസ്ത്ര വ്യാപാര മേഖലകളിൽ ഓൺലൈൻ സ്വാധീനം ശക്തമായി തുടരും. എങ്കിലും നിത്യോപയോഗ സാധനങ്ങളുടെയും (Grocery) പച്ചക്കറികളുടെയും വിപണിയിൽ പ്രാദേശിക കടകൾക്ക് തങ്ങളുടെ സ്ഥാനം ഒരു പരിധി വരെ നിലനിർത്താൻ സാധിക്കും.

ചില ചോദ്യങ്ങൾ

• വൻകിട ഓൺലൈൻ കമ്പനികൾക്ക് കടുത്ത നിയന്ത്രണങ്ങളും പ്രത്യേക നികുതിയും ഏർപ്പെടുത്തണമെന്ന വ്യാപാരികളുടെ ആവശ്യം ന്യായമാണോ?

• ഓൺലൈൻ വിപണിയോട് മത്സരിക്കാൻ കേരളത്തിലെ പരമ്പരാഗത കച്ചവടക്കാർ തങ്ങളുടെ ബിസിനസ്സ് ശൈലിയിൽ എന്തൊക്കെ മാറ്റങ്ങളാണ് വരുത്തേണ്ടത്?

• ഒ.എൻ.ഡി.സി (ONDC) പോലുള്ള സർക്കാർ ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളെക്കുറിച്ച് നമ്മുടെ നാട്ടിലെ ചെറുകിട വ്യാപാരികൾക്ക് കൃത്യമായ അവബോധം ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ?

• വൻകിട കോർപ്പറേറ്റുകളുടെ കുത്തകവൽക്കരണം ഭാവിയിൽ ഉത്പന്നങ്ങളുടെ വില അനിയന്ത്രിതമായി വർദ്ധിക്കാൻ കാരണമാകുമോ?

• ഒരു ഉപഭോക്താവ് എന്ന നിലയിൽ പ്രാദേശിക വിപണിയെ സംരക്ഷിക്കാൻ നമുക്ക് എന്തൊക്കെ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാൻ സാധിക്കും?